Özden İlhan

Dünya tarihi, gücü elinde tutanların kurduğu anlatılar ile o gücün altında ezilenlerin sessiz çığlıkları arasındaki derin uçurumun tarihidir.

 Medeniyet, hukuk ve insan hakları gibi kavramları kendi tekelinde gören Batı merkezli anlayış, kendi sömürgeci geçmişinin üzerini örterken; Doğu’yu ve diğer coğrafyaları daimî bir "karanlık" ya da "barbarlık" etiketiyle yaftalamıştır.

Oysa Belçika Kralı II. Leopold’un Kongo’da kauçuk kotaları için kestirdiği milyonlarca çocuk eli, İngiltere’nin Hindistan’daki tarlaları yağmalayıp kıtlıklara çanak tutması ya da Amerika kıtasında Kızılderililerin "Gözyaşı Yolu"nda dondurucu soğukta ölüme sürüklenmesi, bu şık ambalajın arkasındaki yalın gerçeği sergiler.

Peki, nasıl oluyor da güç, tarih boyunca merhametten ve empati duygusundan bu denli yoksun zihinlerin elinde toplanabiliyor?

Güç Zehirlenmesi ve Yozlaşmanın Aritmetiği

İngiliz tarihçi ve düşünür Lord Acton’ın o ünlü tespiti, konunun sosyo-psikolojik özünü özetler: "Güç yozlaştırır; mutlak güç ise mutlaka yozlaştırır."

 Güç, doğası gereği felsefi bir imtihandır. Vicdan, empati ve adalet hissi taşıyan bireyler, bir karar alırken başkalarının acılarını, haklarını ve sorumluluklarını hesaba kattıkları için tereddüt ederler. Oysa merhametten yoksun, hırsı ahlakının önüne geçmiş figürler için güç basamaklarını tırmanmak son derece kolaydır; çünkü onlar için ilke ve sınır yoktur.

 Güç el değiştirdikçe zihin zehirlenir, tiranlaşır ve kendisini her türlü insani ve hukuki değerin üzerinde görmeye başlar.

Fransız düşünür Jean-Jacques Rousseau ise insanın bu bozulma sürecini toplumsal düzenin ve mülkiyet hırsının bir sonucu olarak görür. Rousseau, doğuştan gelen masumiyetin, gücün ve mülkiyetin adaletsiz dağılımıyla nasıl bir zulüm mekanizmasına dönüştüğünü vurgular.

Kötülük Problemi" ve Varoluşun Derin Çelişkisi

Gücün zalimlerin elinde toplanması ve masumların çektiği acılar, insanlığın varoluşundan bu yana zihnini kurcalayan "kötülük problemi"ni (problem of evil) doğurur.

 Antik Çağ filozofu Epikuros’tan itibaren sorgulanan bu durum, insanı şu acı soruyla baş başa bırakır: "Eğer ilahi bir adalet ve sonsuz bir merhamet varsa, vicdansızlığın bu denli egemen olmasına neden izin veriliyor?"

Bu soruya dair en sarsıcı okumalardan birini Friedrich Nietzsche yapar. Nietzsche, gücü yaşamın temel itici gücü ("Güç İstenci") olarak tanımlarken, zayıf ve merhametli olanın ezilmesini evrensel bir gerçeklik olarak ele alır; ancak onun uyardığı en büyük tehlike, insanın bu adaletsizlik karşısında kendi içsel değerlerini kaybetmesidir:

"Canavarlarla savaşan kişi, bu süreçte kendisinin de bir canavara dönüşmemesine dikkat etmelidir."

Tarihin en karanlık dönemlerinden biri olan Holokost’u gözlemleyen felsefeci Hannah Arendt ise, kötülüğün her zaman devasa bir canavarlık şeklinde ortaya çıkmadığını, aksine Düşünmeyen, sorgulamayan ve merhametini yitirmiş sıradan insanların eliyle "kötülüğün sıradanlaşması" biçiminde dünyayı sarabileceğini gösterir.

Sonuç: İçimizdeki Vicdanı Korumak

Tarihsel katliamlar, sömürgecilik ve zalim liderlerin yarattığı tahribat karşısında hissettiğimiz öfke ve çaresizlik, aslında içimizdeki adalet arayışının ve merhametin hâlâ canlı olduğunun kanıtıdır.

Sömürgeci güçlerin yazdığı sahte "medeniyet" masallarına ve gücü elinde tutan acımasız figürlerin yozlaşmış dünyasına karşı verilecek en büyük insani yanıt; ne kötülüğün kanıksanmasına izin vermek ne de güç zehirlenmesinin yarattığı o karanlığa teslim olmaktır. Zira dünyayı katlanılabilir kılan tek şey, tüm bu tarihsel yıkıma rağmen vicdanı bir bayrak gibi taşımayı başaran insanların varlığıdır.

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız