Özden İlhan

GİRİŞ: ZİHNİMİN KELİMELERİMİ GEÇTİĞİNİ FARK ETTİĞİM AN

 

Günlük bir sohbetin ortasında ya da heyecanla bir konuyu anlatırken bazen aniden durduğum anlar olur. Dışarıdan bakıldığında bu, konuşmayı unutmuş ya da ne söyleyeceğini hatırlayamamış bir insan görüntüsü verebilir.

 

 Oysa benim zihnimde yaşanan süreç bunun tam tersidir. Ben sustuğumda düşüncelerim durmaz; aksine daha da hızlanır. Beynim çoktan anlatacağım konunun birkaç adım sonrasına geçmiş, yeni bağlantılar kurmaya başlamıştır. Kelimeler ise bu düşünce hızına yetişemediği için birkaç saniyelik bir duraksama yaşanır.

 

Yıllar boyunca bunun yalnızca bana özgü bir durum olduğunu düşündüm. Özellikle topluluk önünde yaptığım konuşmalarda, siyasi çalışmalar sırasında kongrelerde veya kalabalık toplantılarda bu deneyimi daha yoğun yaşamaya başladım. Mikrofonu elime aldığımda yalnızca konuşmuyordum; aynı anda dinleyicilerin yüz ifadelerini analiz ediyor, verecekleri olası tepkileri tahmin ediyor, konuşmanın ritmini ayarlıyor ve birkaç cümle sonrasını planlıyordum.

 

Bütün bu zihinsel faaliyetler bazen öylesine hızlanıyordu ki, konuşma üretiminden sorumlu dil sistemi birkaç saniyeliğine geride kalıyordu.

 

Bu durum ilk zamanlarda beni rahatsız etti. Acaba hafızam mı zayıflıyordu? Dikkatim mi dağılıyordu? Yoksa konuşma sırasında fark edilmeyen başka bir bilişsel sorun mu yaşıyordum?

 

  Bu soruların cevabını bulabilmek için psikoloji, nörobilim ve bilişsel bilim alanındaki çalışmaları incelemeye başladım. Araştırmalar ilerledikçe yaşadığım deneyimin sanıldığı kadar sıra dışı olmadığını, hatta yoğun zihinsel işlemleme sırasında birçok insanda benzer süreçlerin görülebildiğini öğrendim.

 

HIZLI DÜŞÜNME NEDİR?

 

Psikolojide hızlı düşünme, zihnin kısa süre içerisinde çok sayıda düşünceyi üretmesi, değerlendirmesi ve bunlar arasında bağlantılar kurması olarak tanımlanabilir. İngilizce literatürde "racing thoughts" olarak geçen bu kavram, tek başına bir hastalığı ifade etmez. Bazı klinik durumlarda görülebileceği gibi, yoğun zihinsel faaliyet, yüksek stres, yaratıcı üretim, problem çözme veya güçlü motivasyon sırasında da ortaya çıkabilir.

 

Özellikle konuşma sırasında beyin yalnızca cümle kurmaz. Aynı anda kelime seçimi yapar, dil bilgisini düzenler, ses tonunu kontrol eder, beden dilini yönetir, dinleyicinin tepkisini analiz eder ve anlatının sonraki bölümünü planlar. Bütün bu süreçler birkaç saniye içerisinde gerçekleşir.

 

İnsan beyni aslında tek bir işi yapıyormuş gibi görünse de, perde arkasında onlarca bilişsel mekanizma eş zamanlı olarak çalışmaktadır. Bu nedenle zaman zaman düşünce akışı ile konuşma üretimi arasında kısa süreli uyumsuzluklar oluşabilmektedir.

 

KONUŞMA SIRASINDA BEYİN NASIL ÇALIŞIR?

 

Bir insan konuşurken beynin farklı bölgeleri aynı anda devreye girer. Düşüncenin oluşturulması, uygun kelimelerin seçilmesi, cümlenin gramer yapısının kurulması, nefes kontrolü, ses tellerinin hareketi ve ağız kaslarının koordinasyonu birbirini izleyen ancak milisaniyeler içinde gerçekleşen işlemlerdir.

 

Buna bir de topluluk önünde konuşmanın oluşturduğu zihinsel yük eklendiğinde sistem çok daha karmaşık hâle gelir. Konuşmacı yalnızca anlatacağı konuya odaklanmaz; dinleyicilerin ilgisini, zaman yönetimini, vurgu noktalarını ve iletişimin etkisini de sürekli değerlendirmek zorundadır.

 

Dolayısıyla kısa süreli duraksamalar her zaman unutkanlık anlamına gelmez. Bazen bunlar, beynin aynı anda yürüttüğü çok sayıdaki bilişsel işlemin doğal sonucudur.

 

İŞLEYEN BELLEK VE DÜŞÜNCELERİN ÇARPIŞMASI

 

Psikologlar Alan Baddeley ve Graham Hitch tarafından geliştirilen İşleyen Bellek Modeli, beynimizin anlık olarak işlediği bilgilerin sınırlı bir kapasiteye sahip olduğunu göstermektedir.

 

İşleyen belleği büyük bir çalışma masasına benzetebiliriz. Masanın üzerine sürekli yeni dosyalar gelirse eski dosyalar kaybolmaz; yalnızca geçici olarak arka plana itilir.

 

Konuşma sırasında da benzer bir süreç yaşanır. Yeni fikirler çok hızlı oluştuğunda, önceki düşünce tamamen silinmez; yalnızca dikkat odağının dışına çıkar. Birkaç saniye sonra yeniden hatırlanmasının nedeni de budur.

 

Aslında yaşanan unutma değil, dikkatin geçici olarak yeni bilgiye yönelmesidir.

 

YATAY DÜŞÜNME VE ÇOK BOYUTLU ZİHİNSEL İŞLEMLEME

 

Edward de Bono'nun geliştirdiği "Yatay Düşünme" yaklaşımı, beynin yalnızca doğrusal bir mantık zinciri izlemediğini ortaya koymaktadır.

 

Bazı insanlar bir konu üzerinde düşünürken yalnızca tek bir çözüm üretmez. Aynı anda farklı ihtimalleri değerlendirir, benzer olaylarla ilişki kurar, gelecekte oluşabilecek sonuçları tahmin eder ve yeni fikirler üretmeye başlar.

 

Topluluk önünde konuşan kişilerde bu süreç daha da belirgin hâle gelir. Konuşmacı cümleyi tamamlamadan bir sonraki örneği planlar, ardından gelecek soruları tahmin eder ve konuşmanın genel etkisini hesaplar.

 

Bu zihinsel yoğunluk bazen düşüncelerin konuşmanın önüne geçmesine neden olabilir.

 

BİLİŞSEL YÜK VE KELİMELERİN YETİŞEMEDİĞİ ANLAR

 

Bilişsel psikolojide "Cognitive Load" yani bilişsel yük kavramı, beynin aynı anda işlemek zorunda kaldığı bilgi miktarını ifade eder.

 

Bilgi miktarı arttıkça beynin dikkat kaynakları farklı alanlara bölünür.

 

Konuşmacı hem anlatacaklarını hatırlamaya hem dinleyiciyi gözlemlemeye hem de yeni fikirler üretmeye çalışıyorsa, zihinsel yük önemli ölçüde artar.

 

İşte tam bu noktada birkaç saniyelik sessizlikler ortaya çıkabilir.

 

Bu sessizlik çoğu zaman düşüncenin bitmesinden değil, düşüncenin fazlalığından kaynaklanır.

 

HER HIZLI DÜŞÜNME AYNI ANLAMA GELMEZ

 

Burada önemli bir noktayı özellikle vurgulamak gerekir. Hızlı düşünme tek başına üstün zekânın, yüksek bilişsel kapasitenin veya olağanüstü zihinsel performansın kesin göstergesi değildir.

 

Bazı kişilerde yaratıcılıkla ilişkili olabilir. Bazılarında yoğun stresin sonucu olabilir. Bazılarında ise psikiyatrik değerlendirme gerektirebilecek klinik durumların bir parçası olarak görülebilir.

 

Bu nedenle hızlı düşünme deneyimi yaşayan herkes için tek bir açıklama yapmak bilimsel açıdan doğru değildir. Ancak yoğun zihinsel işlemleme sırasında düşüncenin konuşma hızını geçebilmesi, bilişsel psikolojinin açıkladığı doğal süreçlerden biridir.

 

SONUÇ

 

İnsan zihni doğrusal çalışan bir bilgisayar değildir. Aynı anda geçmişi hatırlar, geleceği planlar, olasılıkları değerlendirir ve içinde bulunduğu ana uyum sağlamaya çalışır. Özellikle topluluk önünde konuşurken bu süreçler daha da hızlanır.

 

Eskiden konuşurken yaşadığım kısa duraksamaları bir eksiklik olarak görüyordum. Bugün ise bunlara farklı bakıyorum. Çünkü araştırmalar bana gösterdi ki, her sessizlik unutkanlık değildir; bazen zihnin aynı anda yürüttüğü yoğun bilişsel faaliyetlerin doğal sonucudur. Bende bu anlarda topluluğu güldürecek veya ağlatacak bir kısa konuya girerim.

 

Belki de insan beyninin en ilginç özelliklerinden biri budur. Düşünce çoğu zaman kelimelerden daha hızlı hareket eder. Dil ise bu büyük zihinsel trafiği belirli bir sıraya koyarak dış dünyaya aktarır.

 

Bazen birkaç saniyelik bir sessizlik yaşanır. Ancak o sessizliğin içinde zihin durmaz. Tam tersine, belki de hayatının en hızlı yolculuğunu yapmaktadır.

 

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız