Özden İlhan

Bir robot sıcak bir yüzeye dokunduğunda elini sakınarak geriye çeker. Komut son derece nettir: "Mekanik hasar riski var, hattı kes ve uzaklaş." Peki ya insan? İnsan sadece elini çekmekle kalmaz; canı sızlar, zihninde çocukluğundaki bir sobaya dokunuş anısı belirir, belki de o sıcaklığa yüklediği manaya göre derin bir yalnızlık hisseder.

 

Nörobilim bize sinir iletim hatlarımızın (aksonların) elektriği saniyede yüzlerce metre hızla nasıl taşıdığını, beynimizin tepesindeki duygu merkezinin (somatosensoriyel korteks) bu sinyali nasıl karşıladığını milimetresi milimetresine haritalandırabiliyor. Fakat tam bu noktada zihnimiz aşılması güç bir duvara çarpıyor:

 

Elektrik sadece haber taşır; peki o haberi bir "hisse", bir "acıya", bir "aşka" ya da "benliğe" dönüştüren şey nedir?

 

Bir bardağın sıcaklığı 60 derecedir; bu sadece fiziksel bir veridir. Bedenimiz bu veriyi beynimize iletir. Bir robot da parmaklarındaki sensörlerle bir bardağın 60 derece olduğunu ölçebilir ve "bardak sıcak" diyerek elini geri çekebilir.

 

Peki, siz o çay bardağını tuttuğunuzda ne olur? Siz sadece 60 derecelik bir ısıyı ölçmezsiniz. Yorgun bir günün ardından o bardağın size verdiği huzuru, içinizi ısıtan o şefkati hissedersiniz.

 

Aynı şey acı için de geçerlidir. Bacağınızı masanın kenarına çarptığınızda, sinir hatları beyninize "Burada bir doku hasarı var" sinyali gönderir. Fakat neden bu soğuk haber sinyali, bizim içimizde "can yanması" gibi nahoş ve derin bir hisse dönüşür? Bir bilgisayar "sistem hatası" verdiğinde canı yanmaz; ama insanın canı yanar.

 

Yıllarca süren, evliliklere, çoluk çocuğa karışmaya rağmen zihnin bir köşesinde sessizce varlığını koruyan aşk acısı; ne bir iradesizliktir ne de kolayca geçen basit bir gönül yarası. İnsanın içini sızlatan bu unutamama hali, hem psikolojinin, hem varoluşçu felsefenin hem de nörobilimin en derin araştırma konularından biridir.

 

Pek çok insan zamanın her şeyi unutturacağına inanır. Oysa zaman sadece üstünü örter; deep-freeze’e kaldırılan bir his gibi orada kalır.

 

Soru Sorumuzu Doğuruyor: Etin Bittiği Yerde Ruh Mu Başlar?

 

Elektro-kimyasal fısıltıların nasıl olup da öznel bir yaşantıya dönüşebildiğini fen bilimleri henüz yanıtlayamıyor. İşte tam bu "açıklama boşluğunda" sahneye ruh bilimciler, psikologlar ve varoluşçu düşünürler çıkıyor.

 

Çünkü insan, sadece biyolojik veriyi işleyen bir aygıt değil; o veriye anlam katan, onu içsel bir deneyim kılan tek varlıktır.

 

• Sinir bilimi sorar: "Uyaran beyne ulaştı mı?"
• Psikoloji sorar: "Bu uyaran sende hangi anıyı tetikledi, hangi duygusal yarayı kanattı?"
• Ruh bilimi ve varoluşçuluk sorar: "Sen bu acının veya huzurun içinde kendi varlığını nasıl tanımlıyorsun?"

 

Bir bardak ılık çayı tuttuğumuzda beynimiz 60 derecelik bir ısıyı kaydeder. Ama psikoloji bize o bardağın neden sadece bir ısı kaynağı olmadığını, yorgun bir günün ardından neden bir "sığınak" ve "şefkat" hissine dönüştüğünü anlatır. Bedenimizin hissettiği şey ile ruhumuzun yaşadığı şey arasındaki bu devasa fark, bizi katman katman psikolojinin kurucularına götürür.

 

Yıllara Meydan Okuyan İz: Yarım Kalan Aşklar ve Bilinç

 

Bu hakikatin en çarpıcı örneği, insanın yıllar süren yarım kalmışlıklarında gizlidir. Bir insan evlenebilir, çoluk çocuğa karışabilir, bambaşka ve mutlu bir hayat kurabilir. Biyolojik beden gündelik hayatın ritminde akıp giderken, zihnin kuytu bir köşesinde yarım kalmış bir aşkın hissi ilk günkü tazeliğiyle durur.

 

Psikolojide beynin bitmemiş süreçleri kapatamama haline verilen isimle Zeigarnik Etkisi, sadece bir hafıza mekanizması değildir. O, bilincin zamandan bağımsız işlediğinin kanıtıdır.

 

• Zaman geçer, hücreler yenilenir, yaşam değişir.
• Ancak bilincin derinliklerindeki o öznel tecrübe (qualia) silinmez.

 

İşte bu durum, bilincin sadece anlık elektro-kimyasal tepkimelerden ibaret olmadığını; insanın zamana, mekâna ve biyolojiye sığmayan derin bir anlam dünyası taşıdığını gösterir.

 

Psikolojinin Devleri Bu Gizeme Nasıl Bakıyor?

 

Beynin elektro-kimyasal dilinin yetersiz kaldığı yerde, ruh biliminin mimarları bilincin ve öznel yaşantının derinliklerine farklı pencereler açarlar:

 

1. Sigmund Freud: Buzdağının Altındaki Bilinçdışı

 

Freud’a göre nöronların taşıdığı bilgi ve gün ışığına çıkan "bilinç", zihnin yalnızca suyun üzerinde kalan küçük bir kısmıdır. Elektrik sinyalleri beyne ulaştığında, nöronal ağların ötesinde yer alan devasa bir bilinçdışı mekanizması çalışmaya başlar. Yaşadığımız bir acı, bastırılmış arzularımızla ve çocukluk travmalarımızla harmanlanarak bir "hisse" dönüşür.

 

2. Carl Gustav Jung: Kolektif Bilinçdışı ve Arketipler

 

Jung, işi bireysel zihnin de ötesine taşır. Bir rengin, bir dokunuşun ya da "ben varım" hissinin tek başına nöronlarla açıklanamayacağını savunur. İnsan bilinci, insanlık tarihinin ortak hafızasını taşıyan Kolektif Bilinçdışı ve örneklerle örülüdür. Dokunduğumuz çay bardağındaki sıcaklık veya gece gördüğümüz bir ateş, insanlığın binlerce yıllık "yuva" ve "güven" sembolizmini canlandırdığı için ruhumuzda bir yankı bulur.

 

3. Viktor Frankl: İnsanın Anlam Arayışı

 

Varoluşçu psikolojinin kurucusu Viktor Frankl ise insanı ne sadece nöronların ne de bastırılmış dürtülerin bir kölesi olarak görür. Frankl’a göre bilincin ve öznel yaşantımızın temelinde "Anlam İstenci"  yatar. Acı bile mekanik bir sinir uyarısı değildir; acı, insana varoluşsal bir soru sorar. İnsan o acıya bir anlam yüklediği an, fiziksel ıstırap ruhsal bir zafere dönüşebilir.

 

Ruhun Coğrafyası: Freud bize bilincin derinliklerindeki gizli çatışmaları, Jung insanlığın ortak ruhsal mirasını, Frankl ise tüm bu deneyimlerin ortasında duran insanın anlam yaratma gücünü gösterir.

 

"Ben" Kimdir? Nöronların Ötesindeki Kesintisiz Bilinç

 

Beynimizde trilyonlarca sinaptik haberleşme aynı anda gerçekleşir. Biri rengi işler, biri sesi duyar, diğeri korkuyu yönetir. Ama biz dünyayı parçalanmış bir veri akışı olarak yaşamayız. Bütün bu deneyimler birdenbire tek bir merkezde toplanır ve bir ses fısıldar: "Ben buradayım."

 

Psikolojinin ve ruh biliminin asıl yolculuğu işte bu "Ben" dediğimiz gizemli merkezle başlar:

 

1. Hangi nöron kümesi bize "benliğimizi" ve kimliğimizi verir?
2. Beden ölse veya sussa bile, anlam arayan ve duyan o derin iç ses nereye aittir?

 

Sorduğumuz her soru gösteriyor ki; insanı anlamak için sadece nöronların kimyasına bakmak yetmez. Maddenin sınırlarına dayandığımızda, cevabı arayacağımız yer zorunlu olarak ruh biliminin, psikolojinin ve insan bilincinin engin coğrafyası olur.

 

Son Söz: Yaşamanın Hakikati

 

Sinyal ile his, madde ile ruh, nöron ile bilinç arasındaki o ince çizgi; insanın sadece etten ve kemikten ibaret olmadığını açıkça ortaya koyuyor. Beyin anlatır, sinirler taşır; ama hissetmek, anlamak ve var olmak ruhun işidir.

 

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız