Prof.Dr.Behçet Kemal Yeşilbursa

20. yüzyıl Arap dünyasının en güçlü ve en etkili liderlerinden biri olan Cemal Abdülnasır, yalnızca Mısır’ı değil, tüm bölgeyi dönüştürme iddiasıyla ortaya çıktı. Onun geliştirdiği “Arap Sosyalizmi” modeli, milyonlarca insan için sömürgeciliğe karşı bağımsızlığın, sosyal adaletin ve ekonomik kalkınmanın sembolü haline geldi. Ancak zaman içinde bu büyük idealin hem başarıları hem de çelişkileri daha net görünür oldu.

Nasır’ın hedefi, Arap dünyasına Batı kapitalizmi ile Sovyet tarzı komünizm arasında üçüncü bir yol sunmaktı. Ona göre yeni bağımsızlığını kazanan Arap ülkeleri ne yabancı sermayenin egemenliğine boyun eğmeli ne de katı sınıf mücadelesine dayanan Marksist bir sistemi benimsemeliydi. Bu nedenle Arap Sosyalizmi; milliyetçilik, sosyal adalet ve devlet öncülüğündeki kalkınmayı bir araya getiren özgün bir model olarak tasarlandı.

Bu projenin dikkat çekici yönlerinden biri, sosyalizm ile İslam arasında bir uyum kurma çabasıydı. Nasır, İslam’ın özünde dayanışma ve sosyal adalet ilkelerini barındırdığını savunuyor, dine karşı mesafeli duran Sovyet tarzı sosyalizmden ayrışıyordu. Özel mülkiyet tamamen reddedilmiyor, ancak toplumun çıkarlarına zarar verecek ölçüde servet birikimine karşı çıkılıyordu. Böylece hem muhafazakâr çevrelerin desteği kazanılmak hem de reformlara meşruiyet sağlamak amaçlanıyordu.

1950’li ve 1960’lı yıllarda gerçekleştirilen toprak reformlarıyla büyük toprak sahiplerinin gücü sınırlandırıldı. Bankalar, sigorta şirketleri, ulaşım ağları ve büyük sanayi kuruluşları devlet kontrolüne alındı. Eğitim ve sağlık hizmetleri genişletildi; üniversite eğitimi daha fazla kesime ulaştırıldı. Kırsal bölgelerde yaşayan milyonlarca insanın yaşam koşullarında belirgin iyileşmeler yaşandı.

Ne var ki madalyonun diğer yüzü de vardı. Ekonominin her alanında devletin ağırlığının artması zamanla bürokrasiyi büyüttü. Rekabet eksikliği, verimsizlik ve siyasi müdahaleler kamu işletmelerinin performansını düşürdü. Devlet toplumun refahını artırmaya çalışırken aynı anda toplumsal yaşamın neredeyse her alanına hâkim hale geldi.

Asıl sorun ise siyasal alanda ortaya çıktı. Nasır halk egemenliğinden ve sosyal adaletten söz etse de uygulamada siyasi çoğulculuk giderek zayıfladı. Muhalefet sınırlandırıldı, basın üzerindeki kontrol arttı ve devlet tek belirleyici aktör haline geldi. Sonuçta sosyal adalet ile özgürlük arasındaki hassas denge devlet otoritesi lehine bozuldu.

Nasır’ın bir diğer büyük hedefi Arap birliğini gerçekleştirmekti. Mısır kendisini yalnızca bir ulus devlet değil, tüm Arap dünyasının öncüsü olarak görüyordu. Ancak bu vizyon beklenen karşılığı bulmadı. Suriye ve Irak’taki Baas hareketleri sosyalizmi benimsemelerine rağmen Kahire’nin liderliğini kabul etmedi. Ürdün, Lübnan ve Körfez ülkeleri ise kendi siyasi ve ekonomik modellerini korumayı tercih etti. Böylece Arap Sosyalizmi bölgesel bir ideolojiden çok, Nasır’ın karizması etrafında şekillenen Mısır merkezli bir proje olarak kaldı.

1967 Arap-İsrail Savaşı ise Nasırcılığın dönüm noktası oldu. Altı Gün Savaşı’nda alınan ağır yenilgi, yalnızca Mısır ordusunun değil, Nasır’ın temsil ettiği siyasi modelin de prestijini sarstı. Arap dünyasında bu ideolojiye olan güven önemli ölçüde azaldı.

Nasır’ın ölümünden sonra göreve gelen Enver Sedat, “İnfitah” yani “Açık Kapı” politikasıyla yabancı yatırımları ve özel sektörü teşvik etti. Böylece devlet merkezli ekonomi anlayışı kademeli olarak terk edilmeye başladı. Sonraki yıllarda birçok Arap ülkesi piyasa ekonomisine yönelse de Nasır döneminin güçlü devlet anlayışı tamamen ortadan kalkmadı.

Bugün Arap Sosyalizmi artık canlı bir siyasal proje olmaktan uzak. Ancak onun mirası hâlâ Arap dünyasında hissediliyor. Söylemin ekonomideki düzenleyici rolü, sosyal adalet söylemi, ekonomik bağımsızlık arayışı ve Arap dayanışması fikri büyük ölçüde Nasır döneminden miras kaldı. Buna karşılık tek parti yönetimi, kapsamlı kamulaştırmalar ve siyasi Arap birliği hedefi büyük ölçüde tarihe karıştı.

Sonuç olarak Arap Sosyalizmi, ne tamamen başarısız olmuş bir ütopya ne de kusursuz bir kalkınma modeli olarak değerlendirilebilir. Bu deneyim, sömürgecilik sonrası Arap toplumlarının bağımsızlık, kalkınma ve sosyal adalet arayışındaki en önemli girişimlerinden biriydi. Ancak tarih bir kez daha gösterdi ki, özgürlük ve çoğulculuk ile dengelenmeyen en idealist sosyal projeler bile zamanla devlet gücünün gölgesinde kalabiliyor. Bugün Mısır’daki Sisi yönetimi Nasır’ın mirasıdır.

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız